Charlotte Christensen
Andrúmsloft staðar


 Á latínu er til hugtak sem kallast genius loci. Það heitir „andrúmsloft staðar“. Og grund­vallast á þeirri sann­færingu að staður sé ekki aðeins landa­fræði, heldur geti hann tekið til sín, og verið lýs­andi fyrir, mann eða konu. Eða þá ein­hvern heilag­leika. Sú hug­mynd er kjöl­festa hug­myndar­inn­ar um að við­halda heimili einhvers, oftast nær lista­manns, sem safni eða minningar­marki af ein­hverju tagi. Þetta fyrir­bæri gæti verið að­gengi­leg bók­mennta­áhuga­fólki, eins og bú­garð­ur Selmu Lager­löf, Mår­backa, í Svíþjóð, eða list­unnend­um, sjá hús þeirra hjóna, önnu og Michaels Ancher í Skagen, nyrst í Danmörku.

     Andrúmsloft staðar skynjar maður til að mynda í birt­unni sem um­lykur til­tekin hús, í kyrrð­inni sem verð­ur til þegar stór­borgin fjar­lægist, eða eins og gerist heima á slóðum Goethes í Weimar, þar sem híbýli skálds­ins gnæfa yfir um­hverfi sitt. Þegar mynd­listar­maður á í hlut geta sér­kenni staðar­ins legið í víð­átt­unni allt um kring, í ná­lægð­inni við hafið eða til­fallandi dansi norður­ljós­anna yfir húsi hans, fyrir­bæra sem einnig rata inn í verk list­mál­ara eða mynd­höggv­ara. Heim­sæki maður svo­leiðis vistar­ver­ur verður maður margs vísari um lista­mennina.
Laugarnestangi 1959
    Í Reykja­vík er að finna mörg hús þar sem rithöfundar eða mynd­listar­menn hafa búið um sig og tekið til sín áhrif frá um­hverf­inu. Falleg­ast og áhrifa­mest þessara húsa er safn Sigur­jóns Ólafs­sonar mynd­höggvara í þunga­miðju menn­ingar­lands­lags­ins á Laugar­nesi, nánar til­tekið að Laugar­nes­tanga 70. Þar settist mynd­höggv­ar­inn að árið 1945, eftir langa dvöl við nám og störf í Kaup­manna­höfn. Stað­ur­inn er býsna frá­brugð­inn því nú­tíma­lega um­hverfi í höfuð­borg Dan­merkur, þar sem Sigur­jón bjó og var á tíma­bili sam­starfs­mað­ur hins fast­heldna starfs­bróð­ur síns, Einars Utzon-Frank (1888−1955). Á sama tíma sýndi hann með framúr­stefnu­mönn­um eins og fjöl­haga­nu­m Asger Jorn.

    Árið 1945 var Reykjavík óumræði­lega ólík þeirri borg sem við þekkj­um í dag, þar sem skýja­kljúf­ar í milli­stærð rísa á hverj­um reit til að koma til móts við brýn­an hús­næðis­vanda, en menn­ingar­lífið þá ein­kennd­ist af fjöl­breytni og sam­félag lista­manna var öflugt.

    Á grunni frum­stæðs íbúar­húss og vinnu­stofu Sigur­jóns voru seinna meir byggð­ar stærri vistar­ver­ur og eftir dauða hans árið 1982 tókst ekkju hans, Birgittu Spur, að afla tekna til að setja á stofn safn um lista­mann­inn á sama stað. Þar má finna stórt sam­safn verka hans og heimilda­safn sem tengist því; það er einnig aðg­engi­legt á netinu. Til allrar ham­ingju hefur „andi staðarins“ ekki far­ið for­görð­um, sem gerir að verk­um að í sér­hverri heim­sókn á Lista­safn Sigur­jóns Ólafs­son­ar opnast fyrir áhorf­and­an­um ný sýn, þar sem skúlp­náttúran og arki­tekt­úr safn­bygg­ing­ar tengj­ast með ein­stæð­um hætti.

    Í ár kall­ast höfuð­sýn­ing safnsins „Augliti til auglitis. Portrett Sigur­jóns Ólafs­sonar“. Sýn­ing­in gef­ur ein­stakt yfir­lit yfir portrett­mynd­ir lista­manns­ins, en slíkar myndir eru rauði þráð­ur­inn í mynd­list hans. Þær eru knún­ar áfram af hvöt­um, þar sem fara sam­an ævi­löng sam­kennd lista­manns­ins með sam­borg­ur­um sín­um og heil­brigð sjálfs­bjargar­við­leitni, nauð­syn þess að verða sér úti um tekj­ur sem gæfu hon­um ráð­rúm til að vinna að óhlut­bundn­ari og öllu óaðgengi­legri verkum.

    Á sýningunni verður ljóst hvernig viðhorf Sigur­jóns til fyrir­sæta og sjálfs portretts­ins breyt­ast í tím­ans rás. Frá því snemma á fjórða ára­tugn­um hafði Sigurjón unn­ið jöfn­um hönd­um að hlut­læg­um verk­um og óhlut­læg­um, þó svo hið fyrr­nefnda sé að sjálf­sögðu fyrir­ferðar­meira í portrett­un­um. Þó draga verk­in á sýn­ing­unni fram tölu­verða til­breytni í verk­un­um þar sem manns­líkam­inn er út­gangs­punkt­ur­inn, eftir því hvar lista­mað­ur­inn var stadd­ur list­rænt séð og hvaða efni­við hann var með undir í port­rett­gerð­inni. Hann dregur upp myndir af alls konar fólki, ungu og gömlu, og langt­í­frá öll verk­in á sýn­ing­unni eru um­beðin. Nokkr­ar manna­mynd­ir eru af verka­fólki, og þar má sjá Sigur­jón beina sjón­um sín­um að líkam­leg­um um­merkj­um um erfiðis­vinnu eða afls­muni ein­stakl­inga, eða, eins og gerist í „Kroppinbaki“, að hann beinir sjón­um sín­um að lífs­hlaupi ein­stakl­ings sem mark­að er af mót­læti og líkam­leg­um þján­ingum.

    Bæklingurinn sem fylgir sýning­unni hefur að geyma upp­lýs­andi við­tal frá 1980 sem aðstoðar­mað­ur Sigur­jóns, Erl­ing­ur Jóns­son mynd­höggv­ari, tók við hann. Þar má finna upp­lýs­ing­ar um þá mynd­höggv­ara úti í Evr­ópu sem hann hafði áhuga á, við­horf hans til efni­við­ar­ins og sjálfs vinnu­ferl­is­ins, þegar port­rett verð­ur til fyrir fram­an fyrirsætuna.

Guðrún Gísladóttir
móðir listamannsins
    Sýningin er ekki sett upp í tímaröð, heldur er ein­stök verk látin slá neista hvert af öðru. Til dæmis eru elstu og yngstu port­rett stund­um hlið við hlið, og oft er verk­um úr gifsi stillt upp við hlið stein­höggs og málm­skúlp­túra. Í stærsta sýningar­saln­um brjóta þrjár myndir af kon­um upp nær órofa upp­still­ingu af alvöru­gefn­um körl­um, þar sem að­eins stór­brotin gifs­mynd­in af Jóni Thordar­son frá 1956, fær mann til að brosa.
Hanne Schultz
Port­rettin þrjú af kon­un­um eru ólík inn­byrðis. Á náms­árum Sigur­jóns við Konung­legu aka­demí­una í Kaup­manna­höfn gerði hann mynd­ina af móð­ur sinni sem vakti verð­skuld­aða athygli þegar hún var sýnd. Fyrir þá mynd hlaut hann Eckers­berg­orðuna árið 1939, en það voru æðstu mynd­listar­verð­laun sem þá voru veitt í Danmörku. Mynd­ina af móð­ur sinni mun lista­mað­ur­inn hafa gert á ein­um degi árið 1938, þegar hann var heima á Íslandi og gamla konan dróst á að klæð­ast ís­lensk­um þjóð­bún­ingi fyrir hann. Frá Kaup­manna­hafnar­ár­un­um er þar einn­ig heill­andi port­rett af Hanne Schultz, dóttur hins þekkta list­fræð­ings og Thor­valdsens­sérfræð­ings, Sigurd Schultz. En það er ekki mynd­list Thorvald­sens sem er það fyrsta sem kemur upp í hug­ann þegar við gaum­gæf­um þetta brennda leir­port­rett, heldur er í því meira en lítið berg­mál frá forn­grísku hof­róð­un­um, „korai“, sem standa fjar­rænar og sjálfs sín ráð­andi á Akró­póli­shæð­inni í Aþenu.
Svava Ágústsdóttir
Þriðja konu­mynd­in sem hér get­ur að líta sýnir þokka­fulla heims­konu, Svövu Ágústs­dótt­ur, sem í með­för­um lista­manns­ins breyt­ist í egypska drottn­ingu. Túlkun lista­manns­ins á eðlis­þátt­um kvenna er því langt í frá eins­leit, hvort sem litið er til stíl­ískra þátta eða sál­fræðinnar.

Kroppinbakur
    And­stæð­urn­ar sem hér birt­ast, milli æru­verð­ugra og nafn­kunnra ein­stakl­inga ann­ars vegar og nafn­lausra verka­manna frá Kaup­manna­höfn, bera vott póli­tískri með­vit­und Sigur­jóns, sem er snar þátt­ur af við­horfi hans til sam­ferða­manna sinna. Sam­úð hans með lítil­magn­an­um birt­ist einna greini­leg­ast í mynd­inni af áður­nefnd­um „Kroppin­bak“, þar sem upp­söfnun efnis í klæð­um manns­ins, þar sem hvert leir­lagið á fætur öðru er notað til að byggja upp yfir­borð jakk­ans, mynd­ar mót­vægi við slétta flet­ina á höfði og hönd­um hans. Við stönd­um frammi fyrir lán­laus­um ein­stakl­ingi sem engu að síður fer fram á skiln­ing og virð­ingu okk­ar, hvað mynd­höggv­ar­inn sýnir honum fús­lega. En það var honum skamm­góð­ur verm­ir, því sag­an segir að á end­an­um hafi hann fyrirfarið sér.

Forsetinn
    Í rými safns­ins tekst ein­stak­lega vel að gera skil öll­um þeim stíl­brögð­um sem Sigur­jón beit­högg­mynd­um sín­um. Þetta er sér­stak­lega áber­andi í litl­um sal á ann­arri hæð safns­ins. Fyrir utan einn glugg­ann hafa tveir hrafn­ar (Óðins?) tekið sér stöðu og krunka há­stöf­um meðan ég skrifa þessi orð − þann­ig ger­ast hlut­irn­ir á Laugar­nestang­an­um. Þegar mað­ur kemur efst upp í stigann verð­ur fyrir manni brandari, „Forsetinn“, skúlp­túr sam­sett­ur úr málmi og trjá­viði, sem er kveðja til Vig­dís­ar Finn­boga­dótt­ur frá árinu 1980 þegar hún var kosinn for­seti lýð­veld­is­ins. Kosn­ing hennar var stór atburð­ur í kvenna­sög­unni og hafði áhrif víða um heim. Hér er þess minnst á til­fynd­inn hátt með vísan til Óðins. Heim­ild er fyrir að þeg­ar frú Vigdís sá verkið á sýn­ingu, benti hún á tengsl skúlp­túrs­ins við há­sæti Óðins, með orð­un­um: Situr í Hliðskjálf.

    Snilligáfa Sigurjóns birtist ekki síst í port­rett­un­um sem hann gerir af læri­feðr­um sín­um í högg­mynda­list­inni snemma á Kaup­manna­hafnar­árun­um, þeim Utzon-­Frank og Johann­es Bjerg, þar sem sá síðar­nefndi hef­ur til að bera myndug­leika fimm­tándu ald­ar her­for­ingja á Ítalíu.
Martin Andersen Nexø
Síðan er sorg­legt til þess að hugsa að nú sé ekki lengur hægt að skoða frum­lega og ögr­andi mynd Sigur­jóns af hin­um rót­tæka rit­höf­undi Mart­in Ander­sen Nexø nema á ljós­mynd, þar sem all­ar lík­ur eru á að hún hafi týnst. Þessi mynd af gust­mikl­um rit­höf­und­in­um ein­kenn­ist af drama­tískri spennu sem leið­ir hug­ann að ein­stakri högg­mynd, sem mynd­höggv­ar­inn og list­mál­ar­inn Willum­sen gerði af eld­hug­an­um og rit­höf­und­in­um Viggo Hørup. Hana er að finna í Kong­ens Have í Kaup­manna­höfn, ekki langt frá Ný­höfn þar sem Sigur­jón var öll­um hnút­um kunn­ugur.
Knud Rasmussen
    Að undanskildum granít­skúlp­túr­un­um á Ráð­hús­torg­inu í Vejle, ( i  og  ii ) fékk Sigur­jón ekki tæki­færi til að gera opin­bert minnis­merki með­an hann vann í Dan­mörku. Þó gerði hann drög að ágætu verki í minn­ingu land­könnuð­ar­ins Knuds Rasmus­sen árið 1957. Á sýn­ing­unni er ein­mitt að finna fram­lag Sigur­jóns til sam­keppn­inn­ar um minnis­merk­ið um heim­skauta­far­ann, hóf­stillt og hetju­legt verk, sem sýn­ir hann með bjarg­vætt­um sín­um, sleða­hund­un­um. Mynd­höggv­ar­inn hefði sannar­lega átt að vinna fyrstu verð­laun og hljóta verk­efnið!

Birgitta Spur
    Sennilega munu ekki margir sýningar­gestir bera kennsl á mynd númer 8, af Birgittu Spur. Þessu sér­stæða hvíta brons­höfði sem stend­ur úti í horni í saln­um á efri hæð­inni ætti mað­ur að gefa gaum. Ekki aðeins vegna þess að það er skond­ið til­brigði um óhlut­bundna skúlp­túra þeirra Pablos Picasso og Mirós, held­ur vegna þess að safn­ið sem hýsir þessa sýn­ingu væri ekki til, ef fyrir­sætan hefði ekki eytt æv­inni í að varð­veita ævi­starf Sigur­jóns Ólafs­son­ar. Bir­gitta Spur giftist lista­mann­in­um árið 1956 og fæddi hon­um fjög­ur börn. Árið 1963 var ný vinnu­stofa reist á rúst­um vinnu­stof­unn­ar sem hann hafði not­að frá því hann sneri heim til Ís­lands. En þegar hann lést árið 1982, var sú bygg­ing ekki í ástandi til að hýsa til fram­búð­ar hið um­fangs­mikla safn af verk­um hans og ann­arra, sem hann lét eftir sig á Laugar­nesi. Knú­in áfram af kær­leik til stað­ar­ins og virð­ingu fyrir mynd­verk­um maka síns tókst Bir­gittu Spur að afla fjár til stofn­un­ar einka­safns með nafni hans, en það tók til starfa 1. desember 1984. Arki­tekt ný­bygg­ing­ar­inn­ar er Ög­mund­ur Skarp­héð­ins­son. All­ar göt­ur síð­an hef­ur Bir­gitta Spur verið óþreyt­andi í að gera safn­ið að verð­ugri um­gjörð ut­an um list Sigur­jóns Ólafs­son­ar, og tryggja að verk hans fengju ekki ein­asta sinn rétt­mæta sess inn­an ís­lenskr­ar menn­ing­ar, held­ur kapp­kost­aði hún einn­ig að árétta þýð­ingu þeirra í stærra sam­hengi evrópskr­ar menn­ing­ar með út­gáfu fræði­rita og sýn­ingar­starfsemi.

Charlotte Christensen listfræðingur, rithöfundur og fyrrum safnstjóri.
Þýðing úr dönsku: Aðalsteinn Ingólfsson
Grein þessi birtist í Morgun­blaðinu 10. október 2026 bls. 34